Pomniki przyrody

Przyroda

W województwie warmińsko-mazurskim jest ich 2400, podzielono je na następujące grupy: drzewa pojedyncze, grupy drzew, aleje i szpalery, głazy narzutowe, i tzw. inne. Omówiono tu najciekawsze spośród nich, te które naprawdę warto poznać.

„Dąb Jana Bażyńskiego” w Kadynach
W Kadynach rośnie jeden z największych polskich dębów. Ma on około 700 lat, wysokość 26 m i 989 cm obwodu na wysokości 1,3m, nieco powyżej i nieco poniżej obwód wynosi aż 10 m. W 1880 r. kadyński dąb miał obwód pnia 864 cm, wysokość 25 m, promień korony 13m. W dziupli u podstawy zmieściło się jedenastu żołnierzy z plecakami i karabinami. Na polecenie właściciela majątku wejście do dziupli przesłonięto drewnianymi drzwiami, a dla ochrony pomnika przyrody ustawiono specjalnego strażnika.  Omawiany dąb rośnie w Kadynach przy drodze Suchacz – Tolkmicko. W pobliżu rośnie sześć innych okazałych dębów, również uznanych za pomniki przyrody.

Dodać należy, że ok. 1430 r. właścicielem Kadyn został Jan Baźyński, późniejszy przywódca Związku Pruskiego. On to w imieniu stanów pruskich prosił Kazimierza Jagiellończyka o przyłączenie Prus do Polski. Położył duże zasługi w dziele zespolenia Prus z Koroną, był pierwszym gubernatorem Prus, doradcą i zaufanym króla polskiego.

Dąb w Strużynie
Na polu, na północny wschód od wioski Strużyna rośnie jeden z najgrubszych dębów regionu, ma bowiem 750cm obwodu i 19m wysokości.

„Dąb nad Mukrem” im. Karola Małłka i „Królewska Sosna”
Te dwa pomnikowe drzewa usytuowane są na trasie leśnej ścieżki edukacyjnej wytyczonej wzdłuż wschodniego brzegu Jez. Mokrego. Dąb nad Mukrem zyskał sławę dzięki pisarzowi i działaczowi mazurskiemu K. Małłkowi. Dąb rośnie na nadjeziornej polanie. To ok. 310-letnie drzewo ma piękną, rozłożystą koronę, 25m wysokości i 465cm obwodu. Ok. 100m na wschód od dębu stoi martwa już (od ok. 30 lat) „Królewska Sosna”. Obumierając miała ok. 280 lat. Ma 410cm obwodu i ok. 30m wysokości.

„Królewskie Dęby” i „Sosna Lira” w Rucianem-Nidzie
W Rucianem, nad Jez. Guzianka, przy szosie do Pisza, vis a vis zabytkowej wyłuszczarni nasion rosną dwa wspaniałe dęby o obwodach 552 i 476 cm, wysokości ok. 26m i wieku ok. 300 i 280 lat. Ok. 1,5 km dalej, przy drodze do Nidy rośnie „Sosna Lira” ma ona ok. 260 lat, obwód ok. 450cm i 27m wysokości.

„Modrzewie koło Dobrocinka”
W lesie na północ od Dobrocina, przy drodze leśnej, na pow. ok. 0,5 ha rośnie ok. 85 dorodnych modrzewi z niewielką domieszką buków. Modrzewie mają 43-49 m wysokości i obwody do ok. 3m. 

„Jałowce koło Lipowca”
W gminie Szczytno, przy drodze z Lipowca do osady Łysak, rośnie 25 dorodnych jałowców, w większości o drzewiastym pokroju. Największy z nich, uważany za jeden z największych jałowców w Europie osiągnął wysokość 13,7m wysokości, obwód 206cm i wiek ok. 220 lat, kiedy to ok. 15 lat temu obumarł. Objęty ochroną stoi przy piaszczystej drodze i zaświadcza, jakie rozmiary mogą osiągnąć osobniki tego gatunku. 

Cisy koło Leszna
Wyjątkowo cenne jest stanowisko ok. 17 dorodnych cisów o obwodach 50-90 cm i wysokości do 12 m, rosnących na terenie Leśnictwa Leszno w gm. Barczewo. Interesującym zjawiskiem jest tu obecność ok. 500 szt. siewek cisa, wskazujących na możliwość samosiewnego odnawiania się cisa w naszym regionie.

Grupa drzew w parku Posorty w Olsztynie
Wśród drzew parkowych na szczególną uwagę zasługują:

• 6-pniowy buk zwyczajny formy płaczącej o obwodach pni 30-90cm i wysokości 19m, stanowi najpiękniejszy pod względem pokroju buk w regionie
• dąb szypułkowy formy kolumnowej o obwodzie 315 cm i wysokości ok. 22m,
• choina kanadyjska o obwodzie 160cm i wys. ok. 18m,
• dąb czerwony o obwodzie 545 cm i wys. ok. 26m,

Szpaler dębowy we wsi Markowo w gminie Morąg
Szpaler ten złożony jest z 37 drzew (dęby + 2 klony, 2 lipy i 2 kasztanowce) o obwodach pni 300-740 cm i wys. 17-26m.
Aleja dębowa przy szosie Olsztynek – Jedwabno k. wsi Dłużek
Aleja złożona jest z 37 drzew (32 dęby, 3 klony, 2 lipy) o obwodach 170-400cm i o wysokości ok. 19-24m. 

„Tatarski Kamień” k. Nidzicy
Znajdujący się w pobliżu Nidzicy, na polu nieopodal wsi Tatary, głaz narzutowy jest jednym z bardziej interesujących pomników przyrody i świadków historii regionu. Szaroróżowy granitognejs o obwodzie 19m, wysokości 2m i szerokości 4 m przywędrował tu z lądolodem w epoce lodowcowej. Głaz ten jest nie tylko pozostałością materiału przyniesionego przez lądolód skandynawski, jest też świadkiem zdarzeń z okresu potopu szwedzkiego. Gdy wojska szwedzkie w 1655 r. uderzyły na Rzeczpospolitą, elektor Fryderyk Wilhelm, jako lennik króla polskiego, początkowo wystąpił przeciwko Szwedom. Później jednak został ich sprzymierzeńcem. W listopadzie 1656 r., wspomagający wojska polskie, Tatarzy najechali starostwo nidzickie i oblegli Nidzicę. Gdy ich przywódca w towarzystwie podkomendnych spożywał obiad na wielkim kamieniu, wystrzelona przez obrońców Nidzicy kula armatnia trafiła w stojącą przed nim misę. Zdarzenie to zdeprymowało wodza tatarskiego, zaniechał oblężenia i z całą hordą odstąpił od grodu. Nidzica ocalała. Wieś, która wraz z pobliżem stanowiła obozowisko tatarskie, określano wówczas jako „folwark koło końskiej łąki”, obecnie jest to wieś Tatary. Wielki głaz służący dowódcom tatarskim za stół, objęty jest ochroną jako pomnik przyrody nazwany Kamieniem Tatarskim. Na pamiątkę zdarzenia na głazie umieszczono kamienną kulę. Okrągły kamień do dziś znajduje się na szczycie pomnikowego głazu.

„Diabelski Kamień” z Bisztynka
Największym głazem narzutowym regionu jest znajdujący się w Bisztynku „Diabelski Kamień” – szary granit o obwodzie 28m, długości 9 m, szerokości 5,8m i wysokości 3,16 m. Legenda głosi, że wg umowy, diabeł po dostarczeniu kamienia na określone miejsce, miał zabrać „jak swoją” duszę młodzieńca, wykształconego za czartowskie pieniądze. Na szczęście głaz okazał się za ciężki nawet dla diabła, który upuścił go przed określonym celem. W ten sposób młodzieniec ocalił duszę.

W grupie tzw innych pomników przyrody na wymienienie zasługują:

• Stanowisko pióropusznika strusiego koło Barczewka
• Liczące kilkaset roślin stanowisko pióropusznika strusiego znajduje się w dolinie strugi Orzechówka, na południe od Barczewka w gminie Barczewo.

Stanowiska pełnika europejskiego koło Marun
Liczące kilkaset egzemplarzy stanowisko pełnika europejskiego znajduje się na śródleśnej łące na północny wschód od Marun w gminie Barczewo.

• 3 leje sufozyjne koło Wólki Orłowskiej
• 3 leje sufozyjne, jeden z bogatym stanowiskiem lilii złotogłów, znajdują się na południe od osady Wólka Orłowska w gminie Nidzica.